Tín ngưỡng thờ Mẫu: Tâm - Đẹp - Vui

 Bà đồng Nguyễn Ngọc Dần trong bộ trang phục rực rỡ được thêu khá cầu kỳ, đeo một chiếc vòng cổ và cài trang sức trên đầu đang bước từng bước uyển chuyển giữa chiếu hầu. Xung quanh là những con nhang đệ tử đang dõi mắt theo từng cử chỉ của bà với sự hứng khởi và ngưỡng mộ. Ban nhạc chầu văn chơi nhạc và đám đông bắt đầu hò hát cổ vũ khi bà Dần bắt đầu thực hành nghi lễ trong giá quan đệ Nhị. Hầu dâng đưa cho bà xấp tiền sau đó bà tung số tiền đó cho con nhang đệ tử. Đám đông tham gia dự hầu cố gắng giành được nhiều tiền lộc nhất…

 Đó là một phần trong nghi lễ Hầu đồng, một nghi lễ cổ xưa mang tính chất sân khấu để tôn thờ Thánh Mẫu. Đây là một tín ngưỡng truyền thống và độc đáo của người Việt Nam mà Bảo tàng Phụ nữ thực hiện trưng bày chuyên đề: “Tín ngưỡng thờ Mẫu: Tâm - Đẹp - Vui”. Trưng bày giới thiệu về những người theo tín ngưỡng thờ Mẫu và họ tin rằng Mẫu là mẹ của tất cả trên thế gian này và những nghi lễ của tứ phủ: Thiên Phủ - Địa Phủ -  Nhạc Phủ -  Thoải Phủ. Dưới Mẫu là hệ thống thờ Mẫu gồm gần 60 vị Thánh gồm có cả nam và nữ, những người được cho là đem lại sức khỏe và sự sung túc cho những người kêu cầu.

Trong những năm gần đây, tín ngưỡng thờ Mẫu ngày càng phát triển với lễ hội hàng năm được tổ chức tại Nam Định thu hút hàng chục nghìn người. Cán bộ của bảo tàng đã thực hiện hàng trăm cuộc phỏng vấn với những người theo tín ngưỡng thờ Mẫu từ Hà Nội cho đến các tỉnh phía Bắc để có được những câu trả lời tại sao tín ngưỡng này lại thu hút được nhiều người đến như thế. Người đi lễ Mẫu, anh Bùi Đắc Trường là sinh viên 23 tuổi nói rằng những người đi lễ Mẫu sẽ được che chở, giúp đỡ “

Mẫu là Mẹ của tâm linh, khi ta vui tìm đến với Mẹ, những lúc buồn cũng mở lòng tâm sự với Mẹ. Lúc khó khăn tìm đến Mẹ che chở giúp đỡ, Mẹ là tất cả"

 Điều quan trọng của việc thờ cúng tổ tiên trong nền văn hóa Việt Nam là rất cần thiết để có thể hiểu được tín ngưỡng thờ Mẫu. Rất nhiều nhân vật lịch sử trong hệ thống thờ Mẫu được phong Thánh. Những ông bà đồng như bà Nguyễn Ngọc Dần thể hiện những nhân vật này bằng những vũ điệu mang tính nghi lễ và những điệu bộ cùng với tiếng nhạc truyền thống do ban nhạc chầu văn biểu diễn. Mỗi một vị thánh đều có câu chuyện riêng và ngoại hình riêng vì thế mỗi một giá ông bà đồng phải thay trang phục và điệu nhảy. Thông qua nghi lễ hầu đồng để tưởng nhớ đến các nhân vật lịch sử này, những ông bà đồng giúp những người theo tín ngưỡng thờ Mẫu kết nối với quá khứ và thỏa mãn những hi vọng và mong muốn của họ trong cuộc sống.

Những người theo tín ngưỡng thờ Mẫu tin rằng không khí vui tươi và trang trí đẹp sẽ giúp cho những vị Thánh ngự lên được và thỏa mãn niềm đam mê của họ. Những người này dành một số tiền lớn để trang trí và mua đồ lễ rất cầu kỳ như  đồ mã được tạo theo sự xuất hiện của các vị Thánh hay những biểu tượng có thế kết nối với họ. Bà Nguyễn Thị Ngải, 80 tuổi là thanh đồng và cũng là người trông giữ đền ở Hà Nội giải thích “Nếu đồ mã có đẹp thì Mẫu mới ở lại với mình lâu hơn”. Tuy nhiên, vẫn có một thực tế là những người hầu Thánh sử dụng phung phí và không đúng mực trong việc mua sắm đồ lễ và cũng có những trường hợp bị nợ nần chồng chất khi thực hành nghi lễ. Bà đồng 60 tuổi Mai Thúy Vịnh nói rằng tâm đẹp khi mình làm những điều đúng mức “Con giàu một bó con khó một nén”.

 Hiện nay có rất nhiều làng nghề thủ công xung quanh Hà Nội cung cấp các mặt hàng cho người theo tín ngưỡng thờ Mẫu. Các sản phẩm nhựa ngày nay được sử dụng rộng rãi nên làng nghề đan lát Phúc Am lụi dần. Tuy nhiên sau khi chuyển sang làm vàng mã cung cấp cho các chợ ở Hà Nội thì thu nhập của người dân trong làng tăng lên đáng kể. Tương tự Phúc Am, làng nghề tạc tượng Sơn Đồng cũng tăng thu nhập nhờ có tín ngưỡng thờ Mẫu. Anh Nguyễn Văn Thắng, 37 tuổi là chủ một cơ sở sản xuất tượng ở làng Sơn Đồng nói rằng họ thể hiện sự tôn thờ Thánh Mẫu qua những pho tượng được chạm khắc tinh xảo và sự buôn bán trung thực “Khách hàng người ta đặt thế nào thì mình phải làm đúng như thế, đặt 5 triệu thì sản phẩm mình làm ra cũng phải xứng đáng như vậy, không được làm điêu.”

 Trưng bày tín ngưỡng thờ Mẫu cũng tập trung đến những khía cạnh của sự bùng nổ việc buôn thần bán thánh. Chính điều đó là mất đi cái “tâm”. Một số ông bà đồng lợi dụng những con nhang đệ tử gặp những điều rủi ro, trắc trở, gây áp lực đối với họ để tổ chức một nghi lễ hầu đồng xa xỉ và không cần thiết. Những người này phải dành rất nhiều tiền cho một vấn hầu đồng thậm chí phải chi phí cao hơn gấp 2 - 3 lần để đáp ứng yêu cầu của ông bà đồng.

 Dù có nhiều khó khăn trong việc phát triển công việc buôn bán, tuy nhiên những người hầu Thánh tin rằng thờ Mẫu sẽ đem đến cho họ một điều gì đó đặc biệt. Bà Nguyễn Thị Thoa năm nay đã 70 tuổi thể hiện tâm trạng của mình khi tham dự một buổi hầu đồng: “Tôi thấy vui lắm và tâm hồn rất mát mẻ, hứng khởi không tả được”. Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam đã thực hiện nhiều cuộc nghiên cứu chuyên sâu trong bốn năm để có được trưng bày này. Bà Nguyễn Thị Bích Vân, Giám đốc bảo tàng chia sẻ: “Chúng tôi muốn tái tạo một không gian trải nghiệm thiêng liêng và có nhiều ‎ ý nghĩa như thế này dành cho những người theo tín ngưỡng thờ Mẫu và cả khách tham quan chưa biết về tín ngưỡng này’.

 Triển lãm giúp khách tham quan hiểu sâu hơn về tín ngưỡng thờ Mẫu đương đại, một tín ngưỡng có sức sống lâu bền vẫn đang ngày càng phát triển trong xã hội hiện đại của Việt Nam.

Triển lãm chính thức khai mạc ngày 5/1/2012 tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, 36 Lý Thường Kiệt, Hà Nội.

Camilla, tình nguyện viên