Hoạt động hướng đến các nhóm phụ nữ yếu thế thiệt thòi  nhằm thực hiện mục tiêu phát triển và bình đẳng giới của Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam

I. Khái quát về Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam

Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam (VWM) trực thuộc Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam. Mở cửa phục vụ công chúng từ 1995, Bảo tàng đã trưng bày thành công rất nhiều triển lãm phục vụ hàng triệu du khách trong và ngoài nước. Bảo tàng cũng đã thu thập, gìn giữ và phát triển một bộ sưu tập với hơn 25,000 tài liệu hiện vật có giá trị để thực hiện sứ mệnh nâng cao kiến ​​thức về di sản văn hóa và cuộc sống đương đại của phụ nữ Việt Nam góp phần thúc đẩy mục tiêu bình dẳng giớibình đẳng giới .

Tháng 10 năm 2010 Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam đã hoàn thành dự án chỉnh lý, đổi mới hệ thống trưng bày thường xuyên, Bảo tàng đã chuyển đổi từ loại hình bảo tàng lịch sử văn hóa thành một bảo tàng giới giàu bản sắc, cung cấp nhiều thông tin về lịch sử văn hoá, giới và các vấn đề xã hội đương đại của phụ nữ Việt Nam. Hệ thống trưng bày mới được trình bày một cách khoa học, đẹp mắt với các trang thiết bị trưng bày hiện đại độc đáo gồm 3 chủ đề: Phụ nữ trong gia đình; Phụ nữ trong lịch sử; Thời trang nữ. Bên cạnh đó Bảo tang còn có một hệ thống các phòng trưng bày chuyên đề. Nơi đây thường xuyên tổ chức các triển lãm phản ánh những vấn đề về giới, về cuộc sống đương đại của Phụ nữ Việt nam ở nhiều khía cạnh, chủ đề  khác nhau.

Là một bảo tàng quốc gia, để phát huy hiệu quả của một trung tâm nghiên cứu, giao lưu văn hóa trong nước và quốc tế, góp phần thúc đẩy mục tiêu Bình đẳng giới Bảo tàng Phụ nữ Việt nam đã không ngừng đổi mới nội dung và hoạt động trở thành một địa chỉ văn hóa năng động ở Thủ đô Hà Nội- Việt Nam, hấp dẫn nhiều du khách trong và ngoài nước.

II. Các hoạt động chính của Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam

1. Lý do chuyển hướng, đổi mới các hoạt động bảo tàng theo hướng tiếp cận của một bảo tàng giới, thực hiện chức năng phản biện xã hội, gắn với những vấn đề về cuộc sống đương đại, quan tâm nhóm phụ nữ yếu thế, thiệt thòi

- Cũng giống như các bảo tàng khác ở Việt Nam, từ khi thành lập (1987) đến đầu những năm 2000, nội dung trưng bày của BTPNVN thường tập trung vào các vấn đề lịch sử, cách mạng xa xưa của phụ nữ. Tôn vinh, ca ngợi một chiều vai trò của đông đảo phụ nữ nói chung, một số cá nhân được giới thiệu như những điển hình tiêu biểu của sự đóng góp, hy sinh chứ ít quan tâm đến cuộc sống riêng của mỗi con người, đặc biệt là những nhóm phụ nữ yếu thế. Với cách lựa chọn nội dung và tiếp cận này các triển lãm nhất thời trước đây thường thiếu hấp dẫn, không thu hút sự quan tâm của công chúng, và ít khách tham quan vì nhu cầu thực sự của bản thân.

 Đứng trước thực tế đó, BTPNVN đã tiến hành tổ chức đánh giá, lấy ý kiến phản hồi của công chúng để tìm nguyên nhân vì sao các cuộc trưng bày không hấp dẫn công chúng; Những nội dung nào công chúng muốn xem ở Bảo tàng;  làm thế nào để bảo tàng thể hiện được vai trò của mình trong xã hội, đặc biệt là thúc đẩy bình đẳng giới. Từ đó, BTPNVN đã có những nhận thức mới về sứ mệnh của một bảo tàng giới; về chức năng phản biện của bảo tàng trong các vấn đề của xã hội đương đại; về việc trưng bày di sản trong một xã hội đa dạng văn hóa.

Năm 2004, với thể nghiệm đầu tiên là triển lãm chuyên đề “Cuộc sống của phụ nữ làng chài Cửa Vạn”, trưng bày đã có những bước thay đổi căn bản đó là việc đổi mới trong phương pháp tiếp cận, tôn trọng và phát huy tiếng nói của chủ thể di sản văn hóa. Thông qua các câu chuyện kể chân thực của chính những người trong cuộc, trưng bày đã hướng đến những vấn đề của cuộc sống đương đại;

 Bên cạnh thể hiện những tấm gương tiêu biểu, điển hình, Bảo tàng Phụ nữ VN đã đề cập đến đời sống đông đảo của những người phụ nữ bình dân với những câu chuyện đời thường của họ trong cuộc sống. Trong những đối tượng đó, nhóm phụ nữ yếu thế, thiệt thòi đặc biệt được quan tâm.

Từ năm 2004 đến nay, BTPNVN đã tổ chức 8 cuộc nghiên cứu, trưng bày theo cách tiếp cận này và bước đầu nhận được sự quan tâm, chú ý của cộng đồng. Trưng bày đề cập đến những thách thức, khó khăn, những hy sinh, mất mát của người phụ nữ, đặc biệt là những vấn đề mà họ đang  phải đối mặt trong cuộc sống đương đại. Đó là cuộc sống của những người phụ nữ kém may mắn, những phụ nữ ở những vùng khó khăn, những phụ nữ là nạn nhân của ma ma túy và HIV-AIDS, những khó khăn của doanh nghiệp nữ trong thời kỳ hội nhập... Nhiều cuộc trưng bày mang tính phản biện xã hội sâu sắc, có tiếng vang với công chúng trong và ngoài nước... như “Gánh hàng rong”, “Chuyện những bà mẹ đơn thân”...

1. 2.     Một số trưng bày đã làm và phản hồi của công chúng.

          - Triển lãm “Phụ nữ làng chài Cửa Vạn trong gia đình và hoạt động xã hội” được thực hiện từ đầu 2004. Thời gian đó, Vịnh Hạ Long đã được công chúng trong và ngoài nước biết đến là một thắng cảnh đẹp nổi tiếng của Việt Nam, được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Nhưng ít ai biết rằng ở đó có một cộng đồng làng chài nhỏ bé đang tồn tại với một cuộc sống, nếp sinh hoạt, ăn ở, phong tục tập quán ... không giống với cộng đồng dân cư số đông trên đất liền. BTPNVN đã chọn chủ đề trưng bày về cuộc sống của phụ nữ làng chài Cửa Vạn. Lần đầu tiên, trưng bày đã thể hiện giọng nói của chủ thể văn hóa là những người dân sinh sống trên làng chài. Trưng bày đã giúp công chúng thêm hiểu rõ về cuộc sống thường nhật của phụ nữ và trẻ em làng chài. Những người phụ nữ đã mang thai, sinh nở trong điều kiện khó khăn như thế nào nơi biển cả mênh mông; những đứa trẻ đã lớn lên như thế nào trong khoang thuyền chật hẹp; tự mình chèo thuyền để đến trường học ra sao? Những khó khăn, thiệt thòi cũng như những mơ ước và nguyện vọng của phụ nữ trẻ em làng chài khi Vịnh Hạ Long được công nhận là Di sản văn hóa thế giới? Đặt ra nhiều vấn đề với các nhà hoạch định chính sách để từng bước nâng cao chất lượng cuộc sống, xóa dần khoảng cách giữa các vùng dân cư, giải quyết vấn đề bảo tồn di sản văn hóa trong sự phát triển, hội nhập.

 Năm 2006 Bảo tàng Phụ nữ VN tổ chức triển lãm sắp đặt “Ai? người quan tâm” . Thông qua việc tạo cơ hội cho những những người bị nhiễm HIV cùng tham gia thể hiện nội dung triển lãm bằng viết ra những suy nghĩ, ước muốn của họ với gia đình, con cái và cộng đồng... Triển lãm đã tác động sâu sắc đến người xem về mối đe dọa của thảm họa HIV/AIDS với người phụ nữ, giúp những nạn nhân HIV/AIDS thêm tự tin khi hòa nhập cộng đồng; tạo điều kiện để cộng đồng chia sẻ và quan tâm giúp đỡ những đối tượng thiệt thòi này.

Năm 2007 Triển lãm “Những người phụ nữ vượt lên số phận” thông qua sử dụng những câu chuyện của những người phụ nữ có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn đã tự mình vượt lên hoàn cảnh éo le, số phận nghiệt ngã để xây dựng hạnh phúc cho bản thân và cho con cái, gia đình của họ. Triển lãm khẳng định bản lĩnh, nghị lực phi thường của người phụ nữ Việt Nam, tôn vinh, khơi dậy niềm tự hào về những phẩm chất cao đẹp của người phụ nữ Việt Nam

Năm 2008 Bảo tàng đã rất thành công khi khai trương triển lãm “Gánh hàng rong”, đã nhận được sự quan tâm của đông đảo công chúng trong và nước ngoài.

Hầu hết những người bán hàng rong là phụ nữ từ nông thôn, nơi rất khó kiếm việc làm, họ ra thành phố bán rong kiếm sống. Họ phải lao động vất vả sớm khuya nhưng số tiền kiếm được lại rất ít. Triển lãm tạo cơ hội cho những người  phụ nữ bán hàng rong nói câu chuyện về cuộc sống của mình với những khó khăn trong công cuộc mưu sinh, những hi sinh thầm lặng cho gia đình: sống tằn tiện trong những khu nhà trọ chật chội...chi tiêu tằn tiện để dành dụm cho gia đình và những khó khăn vì sự vắng mặt của họ trong cuộc sống gia đình nơi thôn quê…Triển lãm đã tác động rất lớn đến nhận thức của cộng đồng mà trực tiếp trước hết là người dân ở thủ đô Hà Nội, giúp họ thông cảm và chia sẻ với những người phụ nữ bán hàng rong. Sau thành công của triển lãm, Bảo tàng tiếp tục tổ chức một chương trình giáo dục cho sinh viên thông qua việc tổ chức triển lãm ảnh “Gánh hàng rong qua con mắt sinh viên” đã tạo cơ hội cho các em được tiếp cận trực tiếp và có những trải nghiệm chân thực khi theo chân những người phụ nữ bán hàng rong để chụp ảnh. Bên cạnh đó, chương trình tập huấn cho những người bán hàng rong cũng được tổ chức nhằm nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, đảm bảo an toàn thực phẩm. Từ đó Bảo tàng thiết lập được mạng lưới trên 1,500 người bán hàng rong.

Vào ngày thế giới phòng chống bạo lực (25/11/2009), triển lãm “Đổi thay để thay đổi ” được khai mạc đã thực sự thu hút được sự hưởng ứng của công chúng. Lần đầu tiên những câu chuyện có thật của những nạn nhân bị bạo lực gia đình được nói đến trong triển lãm, người xem được chứng kiến những nỗi đau về thể xác và tinh thần của từng nạn nhân. Triển lãm đã phá vỡ sự im lặng của những nạn nhân bị bạo lực, thức tỉnh và kêu gọi mọi người cùng lên tiếng để ngăn chặn nạn bạo lực gia đình.

- Triển lãm “Chốn bình yên” năm 2010 thêm một tiếng chuông báo động về thực trạng buôn bán phụ nữ, trẻ em ở Việt Nam. Qua những câu chuyện chân thực, xót xa của các nạn nhân ở “Ngôi nhà bình yên” nơi trú ngụ cho những nạn nhân bị buôn bán trở về. Những câu chuyện của nhân chứng về nỗi đau bị dày vò, chà đạp nên danh dự, nhân phẩm, thể xác khi trở thành nạn nhân bị buôn bán cùng những khát vọng được trở về hòa nhập cộng đồng. Triển lãm để lại ấn tượng và sự day dứt trong mỗi người xem, kêu gọi mọi người nâng cao trách nhiệm bản thân xây dựng một xã hội công bằng phát triển

- Ngày 7/3/2011“Chuyện những bà mẹ đơn thân” được khai mạc tại VWM . Bằng phương pháp tiếp cận nhân học văn hóa và photovoice, 20 bà mẹ đơn thân ở Tân Minh, Sóc Sơn, Hà Nội đã được tập huấn và giao máy ảnh để tự chụp về cuộc sống của bản thân, những người cùng hoàn cảnh . Triển lãm đã khắc họa chân dung 18 bà mẹ “một vai hai gánh” , với vai trò vừa làm mẹ, vừa làm cha, vượt qua những định kiến giới và sự mặc cảm, tự ti để nuôi con khôn lớn, vượt lên hoàn cảnh của bản thân, tự tìm lấy hạnh phúc của chính mình. Triển lãm cũng  gửi đến công chúng một thông điệp rằng cần thay đổi về nhận thức, hành động đối với vấn đề phụ nữ đơn thân, chung tay chia sẻ những khó khăn với họ.

Các triển lãm chuyên đề của bảo tàng hướng tới nhóm đối tượng thiệt thòi nhận được sự quan tâm, khích lệ rất lớn của khách tham quan trong và ngoài nước, làm tăng nhận thức của công chúng , chứng minh tính hiệu quả của hoạt động trong việc phản ánh những vấn đề xã hội đương đại. Nó cũng chứng minh rằng mục tiêu hướng đến các nhóm phụ nữ thiệt thòi, cũng như đối diện với những vấn đề thách thức của xã hội là hướng đi đúng của bảo tàng Phụ nữ Việt Nam trên chặng đường tiếp theo.

3. Khó khăn và thách thức

Với chức năng phản biện xã hội của một bào tàng giới, VWM đang phải đối mặt với những khó khăn, thách thức khi tiến hành nghiên cứu, trưng bày và thực hiện các chương trình giáo dục liên quan đến nhóm đối tượng yếu thê như - Phương pháp nghiên cứu/ Cách tiếp cận

Nhóm người thiệt thòi thường là những người nhạy cảm, thiếu thông tin, thường mặc cảm, tự ti về bản thân nên việc tiếp cận nghiên cứu rất khó khăn. Các cán bộ đều phải dành một khoảng thời gian nhất định để tạo mối quan hệ tốt và gây dựng lòng tin ở họ.

-  Nguồn lực để thực hiện các hoạt động

Cùng với mỗi cuộc triển lãm, VWM luôn tiến hành các hoạt động nhằm hỗ trợ mục đích nghiên cứu và thiết lập một mối quan hệ tốt với cộng đồng. Tuy nhiên, do nguồn lực (bao gồm: ngân sách, nhân sự và năng lực, khả năng để thực hiện cam kết mang ý nghĩa với cộng đồng) còn hạn chế nên các chương trình giáo dục được tiến hành tuy có hiệu quả nhưng chưa có tính bền vững. Chương trình chỉ duy trì các hoạt động được trong thời gian ngắn.

Trong suốt quá trình phát triển nghiên cứu, thực hiện các triển lãm cán bộ bảo tàng còn thiếu kinh nghiệm trong việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu, đặc biệt là trong việc đặt quan hệ để phỏng vấn; kỹ năng phỏng vấn và phân tích thống kê.  

- Việc hợp tác  để giải quyết các vấn đề nhạy cảm.

Trước đây, hầu hết các cuộc triển lãm của bảo tàng ở Việt Nam chỉ trưng bày về những khía cạnh tích cực trong cuộc sống. Nhưng với xu thế đổi mới, theo hướng tiếp cận nhân học, VWM tập trung vào các vấn đề nhạy cảm và các nhóm yếu thế bằng cách thiết lập sự hợp tác với các tổ chức xã hội và các bảo tàng quốc tế khác để cùng nhau giải quyết các vấn đề nhạy cảm nhằm nâng cao nhận thức trong cộng đồng để chủ trương chống lại sự phân biệt đối xử và kỳ thị của các nhóm yếu thế.   

4. Những hoạt động sắp tới

- VWM đang tìm kiếm sự hợp tác để thực hiện một số trưng bày Phụ nữ “Lấy chồng nước ngoài”, “Đồng nát” và “Di cư” nhằm thúc đẩy quyền bình đẳng giới cho những nhóm phụ nữ yếu thế này thông qua các triển lãm và chương trình giáo dục.

- VWM muốn tham gia vào hội nghị FIHRM để học hỏi thêm kinh nghiệm của các bảo tàng khác trong việc giải quyết các vấn đề nhạy cảm theo hướng tích cực thông qua các triển lãm và chương trình giáo dục nhằm vươn tới sự bình đẳng giới và sự phát triển của xã hội. Hội thảo cũng sẽ nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ của chúng tôi về các vấn đề nhân quyền và giới.

4. Kết luận

Có thể khẳng định Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam là một trong số các bảo tàng tiên phong của Việt Nam trong việc nỗ lực đổi mới hoạt động, đối tượng nghiên cứu để thực hiện tốt chức năng phản biện xã hội của một bảo tàng Giới. Minh chứng thể hiện qua việc nâng cấp, chỉnh lý nội dung trưng bày cố định, chuyển đổi loại hình từ bảo tàng Lịch sử văn hóa sang bảo tàng Giới và việc khai trương một loạt các trưng bày chuyên đề về nhóm phụ nữ yếu thế, thiệt thòi trong thời gian gần đây.

Trong xu thế phát triển hướng đến bình đẳng giới, bảo tàng sẽ tiếp tục nghiên cứu, tổ chức các trưng bày về các nhóm phụ nữ yếu thế khác. Bên cạnh đó  VWM tiếp tục đa dạng hóa các hoạt động giáo dục và chương trình công chúng, tăng cường các hoạt động truyền thông để công chúng biết đến Bảo tàng nhiều hơn, được tiếp cận nhiều hơn, tạo cơ hội cho công chúng cùng tham gia mọi hoạt động của bảo tàng với mong muốn đưa bảo tàng ngày càng gần hơn với công chúng, xây dựng Bảo tàng Phụ nữ trở thành một bảo tàng giới mang tầm cỡ quốc tế.